Կորուսյալ Հայրենիք

-Մամ, բա հիմա ու՞ր ենք գնում:

-Այնտեղ, որտեղ Մանվել պապիկը տանի:

-Իսկ Հրայրն ու պապա՞ն…

-Իսկ եղբայրդ ու հայրդ անկասկած շուտով կվերադառնան:

Ընդամենը ինը տարեկան էի, երբ սկսվեց ահարկու պատերազմն ու մորս և քրոջս հետ ստիպված եղանք լքել մեր տունը` Ստեփանակերտը: Հայրս և եղբայրս մի քանի օր առաջ որոշում կայացրին կամավորագրվել: Ինչպես բոլորը, այնպես էլ մենք, ինչքան հնարավոր է շուտ ձգտում էինք լքել Լեռնային Ղարաբաղը: Միակ ազատ ավտոմեքենան մեր հարևանությամբ բնակվող Մանվել պապիկինն էր: Ելնելով իրադրությունից` թողնելով մեր հայրենիքը, մանկության վառ հուշերը, տունը և ամենակարևորը հորս ու եղբորս` Հրայրին թեժ կիզակետում, ճարահատյալ հավաքվեցինք ու ճամփա ընկանք:

Արդեն չորս ժամ էր, ինչ լարված ու մտածմունքներով լի ճանապարհ էինք գնում: Հանկարծ Մանվել պապիկը շփոթվեց ու դիմեց մեզ.

-Քնած չե՞ք, մոտենում ենք անցակետին, բոլորիս իրերը ստուգելու են, պատրաստվե՛ք:

Վայրկյաններ անց համազգեստով մի քանիսը կանգնեցրին ավտոմեքենան: Մանվել պապին իջավ՝ իր հետ վերցնելով իրերն ու ինչ-որ թղթեր: Մի քանի րոպե շարունակ այդ մարդիկ դժգոհ ու զննող հայացքով ուսումնասիրում էին խեղճ Մանվել պապիկի ուսապարկի պարունակությունը: Հանկարծ նրանցից մեկը  նկատեց մեզ՝  ավտոմեքենայի մեջ պատսպարված: Բացեց դուռն ու ասաց.

-Ու՞մ եք սպասում, իջե՛ք:

Մենք իջանք ու վախվորած նրանց պարզեցինք մեզ մոտ մնացած հագուստներն ու որոշ իրեր: Անսպասելի այդ մարդիկ կապեցին մորս ձեռքերն ու բռնի ուժով տարան նրան: Ես, բռնած քրոջս ձեռքից, փորձում էի մորս ազատել խիստ դեմքով այդ տղամարդկանցից: Օգնության հասան ևս մի քանի այդպիսի տղամարդիկ ու հետ քաշեցին ինձ մորիցս: Լացակումած մայրս հետ հայացք էր գցել իմ ու քրոջս ուղղությամբ՝ ասես բարի ճանապարհ մաղթելով: Այդ պահին մոտեցավ համազգեստով մեկ ուրիշն ու ձեռքիցս խլեց մեր ողջ պարենը:

-Չմտածե՛ք, ամեն ինչ լա՛վ է լինելու...։ Ինքն իր խոսքերին չհավատալով գրկեց ինձ ու Սոֆիին, կարծես չցանկանալով, որ տեսնենք արցունքները:

-Վահե՛, մամային ու՞ր տարան, ուտելիքը ինչի՞ համար խլեցին ձեռքիցդ, ինչու՞ եք լաց լինում…,-երբ արդեն մեքենայում էինք արցունքներս սրբելով հարցրեց հնգամյա քույրս: Ես պատասխան չունենալով, ուսերս թոթվեցի, իսկ արցունքները չէին դադարում առատ հորդալ աչքերիցս:

Մոտ երեք ժամ անց քույրս մեղավոր հայացքով շշնջաց.

-Սոված եմ…

Իմ ստամոքսը ևս սովից վեց-վեց էր անում, վստահ եմ՝ Մանվել պապիկինը նույնպես: Նա գրպանից հաց ու նրբերշիկ հանեց ու պարզեց քրոջս:

-Ներող կլինես, Վահե ջան…։

Նայելով քրոջս երջանիկ դեմքին՝ մոռացա քաղցիս մասին:

Ողջ գիշեր Մանվել պապիկը աչք չփակեց: Առավոտյան Սոֆին ակնհայտ սփրթնած էր ու թույլ: Անտանելի սրտխառնոց ուներ։ Մանվել պապիկը չգիտեր ինչ անել, քանի որ չուներ բժշկական կրթություն, բայց մի բանում վստահ էր. պատճառը երեկվա հնացած նրբերշիկն էր:

-Ես եմ մեղավոր, ե՛ս, ինչու՞ տվեցի քեզ,- ղեկին նյարդային հարվածելով ասում էր նա։

Ժամերն անցնում էին, բայց քույրս չէր սթափվում: Թուլացած պառկած էր ու ոչ մեկի հետ չէր շփվում: Այդ գիշեր Մանվել պապիկն անհանգիստ էր, բայց միևնույն է, որոշ ժամանակ քնեց, որպեսզի ուժ հավաքի հետագա ճանապարհը հաղթահարելու համար:

Առավոտյան արթնանալով տեսա Մանվել պապիկին` ղեկից բռնած, և քրոջս՝ էլ ավելի գունատ ու սփրթնած: Չարթնացրի նրան. «Երեկ ամբողջ օրը փսխում էր, ուժ չի մնացել»,- մտածեցի ես:

Մանվել պապիկը լուռ էր, լարված  դիմացն էր նայում:

Անցան ժամեր:  Սոֆին դեռ քնած էր:

-Սոֆի՞,- վերջապես ձայն տվեցի ես: Սպասելով նրա պատասխանին և չստանալով արձագանք՝ Մանվել պապիկը տագնապահար կանգնեցրեց մեքենան, այնպես, որ քիչ էր մնում գլուխս հարվածեի դիմացի նստատեղին:

-Սոֆի՜, աղջիկս…

Մանվել պապիկը ձեռքը տարավ նրա պարանոցին և զգալով, որ քրոջս սիրտն այլևս չի բաբախում, ընկավ գետնին: Նայելով Սոֆիի անգույն դեմքին՝ լուռ նստել էր: Այդ ընթացքում ես վերցրեցի քրոջս տիկնիկն ու աննկատ դուրս թռա մեքենայից: Վազում էի անորոշ ուղղությամբ՝ ասես լավ իմանալով, թե ուր եմ գնում: Հեռվում լուռ էր: Միայն ծանր հևոցս ու աղերսանքս էին խախտում շուրջբոլորի անդորրը:

-Մանվել պապիկի ավտոմեքենան երևի դեռ կանգնած է, ինձ է փնտրում,- արցունքներս տիկնիկով  սրբելով մտածում էի և միևնույն ժամանակ վազում:

Անսպասելիորեն դիմացս նկատեցի ցուցանակ`․աջ՝ Ստեփանակերտ, ձախ՝ Երևան:

Անորոշությունից պառկեցի խոնավ հողին. ու՞ր գնալ, ո՞ր կողմ գնալ…

Հանկարծ ականջիս հասավ Մանվել պապիկի խուլ ձայնը։

-Վահե՜, Վահե՜, ու՞ր գնացիր, այ տղա…։

Ձայները խուլ էին, սակայն պետք էր շտապել, Մանվել պապիկը մոտենում էր:

Ես դարձյալ նայեցի դիմացիս ցուցանակին: Ստեփանակերտի ճանապարհին ինձ հաստատ կնկատեին: Ես վեր թռա խոնավ հողի վրայից և վազեցի դեպի Երևան:

Մի քանի րոպե անց Մանվել պապիկի ձայնն այլևս չէին լսվում: Սովը չէր թողնում արագ վազել, իսկ մի քանի ժամից արդեն ուժասպառ ու սովահար ընկա: Արթնացա առավոտ շուտ՝ նախիրի բառաչից: Ես աչքերս բացեցի ու տեսա նախրապանին` ձիու վրա նստած: Նա մի հաստ սվիտր էր հագել, վրայից էլ անձրևանոց: Դեմքին կնճիռներ կային, բայց այդքան էլ ծեր չէր` 40-ից 45 տարեկան հազիվ թե լիներ: Ձիու մեջքին ուսապարկ կար, ինչպես հասկացա, մեջն էլ սնունդ:

-Եղբա՛յր, ինչո՞վ կարող եմ օգնել:

-Ես Երևան եմ գնում: Երկու օր է բերանս հացի փշուր էլ չեմ դրել:

-Իսկ ծնողներդ, հարազատներդ ու՞ր են:

-Հայրս ու եղբայրս սահմանում են, մորս անցակետում ջղային տղամարդիկ տարան, իսկ փոքր քույրս, փոքր քույրս…թունավորվեց կամ էլ սովամահ եղավ երեկ,- այդտեղ ես չկարողացա զսպել արցունքներս:

-Գեղա՞մ, ու՞ր կորար,- հեռվից մի ուրիշ ձիու վրա նստած գոռաց Գեղամին բավականին նման մի պապիկ:

-Դու գնա, պապ, կգամ էլի՜…

Գեղամի հայրն ուսերը թոթվեց  ու թամբեց ձին: Գեղամը իջավ ձիու վրայից, ջերմ ժպիտով նայեց ինձ ու մեկնեց ձեռքը.

-Մոռացանք ծանոթանալ, անունս Գեղամ է։

-Անունս Վահե է, ազգանունս էլ Վիրաբյան:

-Ազգանունդ այդքան էլ էական չէ, տղաս: Ասում ես, բան չես կերե՞լ:

Նա բաց արեց ուսապարկն ու միջից բրդուճներով լի տոպրակ հանեց:

-Հերի՞ք է,- մեղմ ժպիտով ասաց նա: Ես գլխով տմբտմբացրեցի ու անմիջապես սկսեցի խժռել բրդուճները: Գեղամը նայում էր ինձ ու համբերատար սպասում, որ բերանս դատարկվի:

-Շնորհակալ եմ,- վերջին պատառը կուլ տալով ասացի ես:

-Երևան ես գնում, հա՞:

-Հա, բայց ճամփան չգիտեմ, ցուցանակների հույսին եմ:

-Նստի՛ր,- ձիու մազափունջը շոյելով ասաց նա: Հասկացա, որ այս պահին դժվար թե ավելի լավ տարբերակ լիներ Երևան հասնելու: Գեղամի օգնությամբ թռա ձիու մեջքին ու ժամեր շարունակ վայելում էի արագությունից դեմքիս հպվող քամին ու հիանում տարածքով:

-Կարո՞ղ է ծարավ ես, մոտենում ենք մի աղբյուրի:

-Հա՜,- տենչանքով պատասխանեցի ես: Ահագին նստեցինք աղբյուրի մոտ ու զրուցեցինք: Գեղամն իր մանկության պատմություններն էր հիշել, երբ իմ տարիքին էր:

Նստեցինք ձիու վրա ու շարունակեցինք ճանապարհը: Շուտով արդեն քաղաքի աղմուկն էր փոխարինում քամու սվսվոցին: Թեկուզ և մարդիկ ուշադիր նայում էին մեր ձիուն, որ մայթերով քայլում էր. ես ուրախ էի:

-Հիմա քեզ ու՞ր տանեմ, Վահե ջան:

-Իսկ ու՞ր կարող եմ գնալ:

-Ծանոթ, բարեկամ չունե՞ս, որ Երևանում են բնակվում:

-Հըը՜ն,- գլուխս տարուբերելով ասացի ես: Մի քանի րոպե մտորելուց հետո Գեղամը անսպասելի թամբեց ձին:

-Ու՞ր ես տանում:

-Ուրիշ ելք չունես, մանկատուն:

Ես հոգոց հանեցի, սակայն գիտակցում էի, որ կամ պետք է դրսում մնամ, կամ էլ այնտեղ, որտեղ որ Գեղամն էր տանում:

Մանկատան մուտքի մոտ, հրաժեշտից առաջ, Գեղամը հարցեր էր տալիս, ասես ավելի լավ ինձ ճանաչելու համար:

-Որոշե՞լ ես, թե ի՞նչ ես դառնալու:

-Հայրենիքի պաշտպան` հորս ու եղբորս նման,- հպարտ պատասխանեցի ես:

Գեղամը տարավ ինձ մանկատուն, ինչ-որ բաներ քրթմնջաց աշխատակցի ականջին: Գրկեց ինձ ու փսփսաց.

-Ես  դեռ կգամ քոհ ետևից, ապագա զինվոր:

Մանկատնից դուրս գալուց հետո էլ ես դեռ սպասում եմ Գեղամին, որ կյանիքս ամենաբարդ շրջանում փրկչի կերպարով հայնվեց իմ կյանքում: Իսկ ես այդ չարաբաստիկ պատերազմի պատճառով կորցրեցի ոչ միայն տունս, այլև ծնողներիս, կրտսեր քրոջս ու ավագ եղբորս, որոնք նույնպես հայրենիքիս մի մասն էին…

Սոնա Լևոնյան

Արաբկիրի Հայորդյաց Տան Լրագրության դասարան