-
Մամ, բա հիմա ու՞ր ենք գնում:-Այնտեղ, որտեղ Մանվել պապիկը տանի:
-Իսկ Հրայրն ու պապա՞ն…
-Իսկ եղբայրդ ու հայրդ անկասկած շուտով կվերադառնան:
Ընդամենը ինը տարեկան էի, երբ սկսվեց ահարկու պատերազմն ու մորս և քրոջս հետ ստիպված եղանք լքել մեր տունը` Ստեփանակերտը: Հայրս և եղբայրս մի քանի օր առաջ որոշում կայացրին կամավորագրվել:
Ինչպես բոլորը, այնպես էլ մենք, ինչքան հնարավոր է շուտ ձգտում էինք լքել Լեռնային Ղարաբաղը: Միակ ազատ ավտոմեքենան մեր հարևանությամբ բնակվող Մանվել պապիկինն էր: Ելնելով իրադրությունից` թողնելով մեր հայրենիքը, մանկության վառ հուշերը, տունը և ամենակարևորը հորս ու եղբորս` Հրայրին թեժ կիզակետում, ճարահատյալ հավաքվեցինք ու ճամփա ընկանք:
Արդեն չորս ժամ էր, ինչ լարված ու մտածմունքներով լի ճանապարհ էինք գնում: Հանկարծ Մանվել պապիկը շփոթվեց ու դիմեց մեզ.
-Քնած չե՞ք, մոտենում ենք անցակետին, բոլորիս իրերը ստուգելու են, պատրաստվե՛ք:
Վայրկյաններ անց համազգեստով մի քանիսը կանգնեցրին ավտոմեքենան: Մանվել պապին իջավ՝ իր հետ վերցնելով իրերն ու ինչ-որ թղթեր: Մի քանի րոպե շարունակ այդ մարդիկ դժգոհ ու զննող հայացքով ուսումնասիրում էին խեղճ Մանվել պապիկի ուսապարկի պարունակությունը:
Հանկարծ նրանցից մեկը նկատեց մեզ՝ ավտոմեքենայի մեջ պատսպարված:
Բացեց դուռն ու ասաց.
-Ու՞մ եք սպասում, իջե՛ք:
Մենք իջանք ու վախվորած նրանց պարզեցինք մեզ մոտ մնացած հագուստներն ու որոշ իրեր: Անսպասելի այդ մարդիկ կապեցին մորս ձեռքերն ու բռնի ուժով տարան նրան: Ես, բռնած քրոջս ձեռքից, փորձում էի մորս ազատել խիստ դեմքով այդ տղամարդկանցից: Օգնության հասան ևս մի քանի այդպիսի տղամարդիկ ու հետ քաշեցին ինձ մորիցս: Լացակումած մայրս հետ հայացք էր գցել իմ ու քրոջս ուղղությամբ՝ ասես բարի ճանապարհ մաղթելով: Այդ պահին մոտեցավ համազգեստով մեկ ուրիշն ու ձեռքիցս խլեց մեր ողջ պարենը:
-Չմտածե՛ք, ամեն ինչ լա՛վ է լինելու...։ Ինքն իր խոսքերին չհավատալով գրկեց ինձ ու Սոֆիին, կարծես չցանկանալով, որ տեսնենք արցունքները:
-Վահե՛, մամային ու՞ր տարան, ուտելիքը ինչի՞ համար խլեցին ձեռքիցդ, ինչու՞ եք լաց լինում…,-երբ արդեն մեքենայում էինք արցունքներս սրբելով հարցրեց հնգամյա քույրս: Ես պատասխան չունենալով, ուսերս թոթվեցի, իսկ արցունքները չէին դադարում առատ հորդալ աչքերիցս:
Մոտ երեք ժամ անց քույրս մեղավոր հայացքով շշնջաց.
-Սոված եմ…
Իմ ստամոքսը ևս սովից վեց-վեց էր անում, վստահ եմ՝ Մանվել պապիկինը նույնպես: Նա գրպանից հաց ու նրբերշիկ հանեց ու պարզեց քրոջս:
-Ներող կլինես, Վահե ջան…։
Նայելով քրոջս երջանիկ դեմքին՝ մոռացա քաղցիս մասին:
Ողջ գիշեր Մանվել պապիկը աչք չփակեց: Առավոտյան Սոֆին ակնհայտ սփրթնած էր ու թույլ: Անտանելի սրտխառնոց ուներ։ Մանվել պապիկը չգիտեր ինչ անել, քանի որ չուներ բժշկական կրթություն,
բայց մի բանում վստահ էր. պատճառը երեկվա հնացած նրբերշիկն էր:
-Ես եմ մեղավոր, ե՛ս, ինչու՞ տվեցի քեզ,- ղեկին նյարդային հարվածելով ասում էր նա։
Ժամերն անցնում էին, բայց քույրս չէր սթափվում: Թուլացած պառկած էր ու ոչ մեկի հետ չէր շփվում: Այդ գիշեր Մանվել պապիկն անհանգիստ էր, բայց միևնույն է, որոշ ժամանակ քնեց, որպեսզի ուժ հավաքի հետագա ճանապարհը հաղթահարելու համար:
Առավոտյան արթնանալով տեսա Մանվել պապիկին` ղեկից բռնած, և քրոջս՝ էլ ավելի գունատ ու սփրթնած: Չարթնացրի նրան. «Երեկ ամբողջ օրը փսխում էր, ուժ չի մնացել»,- մտածեցի ես:
Մանվել պապիկը լուռ էր, լարված դիմացն էր նայում:
Անցան ժամեր: Սոֆին դեռ քնած էր:
-Սոֆի՞,- վերջապես ձայն տվեցի ես: Սպասելով նրա պատասխանին և չստանալով արձագանք՝ Մանվել պապիկը տագնապահար կանգնեցրեց մեքենան, այնպես, որ քիչ էր մնում գլուխս հարվածեի դիմացի նստատեղին:
-Սոֆի՜, աղջիկս…
Մանվել պապիկը ձեռքը տարավ նրա պարանոցին և զգալով, որ քրոջս սիրտն այլևս չի բաբախում, ընկավ գետնին: Նայելով Սոֆիի անգույն դեմքին՝ լուռ նստել էր: Այդ ընթացքում ես վերցրեցի քրոջս տիկնիկն ու աննկատ դուրս թռա մեքենայից: Վազում էի անորոշ ուղղությամբ՝ ասես լավ իմանալով, թե ուր եմ գնում: Հեռվում լուռ էր: Միայն ծանր հևոցս ու աղերսանքս էին խախտում շուրջբոլորի անդորրը:
-Մանվել պապիկի ավտոմեքենան երևի դեռ կանգնած է, ինձ է փնտրում,- արցունքներս տիկնիկով սրբելով մտածում էի և միևնույն ժամանակ վազում:
Անսպասելիորեն դիմացս նկատեցի ցուցանակ`․աջ՝ Ստեփանակերտ,
ձախ՝ Երևան:
Անորոշությունից պառկեցի խոնավ հողին. ու՞ր գնալ, ո՞ր կողմ գնալ…
Հանկարծ ականջիս հասավ Մանվել պապիկի խուլ ձայնը։
-Վահե՜, Վահե՜, ու՞ր գնացիր, այ տղա…։
Ձայները խուլ էին, սակայն պետք էր շտապել, Մանվել պապիկը մոտենում էր:
Ես դարձյալ նայեցի դիմացիս ցուցանակին:
Ստեփանակերտի ճանապարհին ինձ հաստատ կնկատեին: Ես վեր թռա խոնավ հողի վրայից և վազեցի դեպի Երևան:
Մի քանի րոպե անց Մանվել պապիկի ձայնն այլևս չէին լսվում: Սովը չէր թողնում արագ վազել, իսկ մի քանի ժամից արդեն ուժասպառ ու սովահար ընկա: Արթնացա առավոտ շուտ՝ նախիրի բառաչից: Ես աչքերս բացեցի ու տեսա նախրապանին` ձիու վրա նստած: Նա մի հաստ սվիտր էր հագել, վրայից էլ անձրևանոց: Դեմքին կնճիռներ կային, բայց այդքան էլ ծեր չէր` 40-ից 45 տարեկան հազիվ թե լիներ: Ձիու մեջքին ուսապարկ կար, ինչպես հասկացա, մեջն էլ սնունդ:
-Եղբա՛յր, ինչո՞վ կարող եմ օգնել:
-Ես Երևան եմ գնում: Երկու օր է բերանս հացի փշուր էլ չեմ դրել:
-Իսկ ծնողներդ, հարազատներդ ու՞ր են:
-Հայրս ու եղբայրս սահմանում են, մորս անցակետում ջղային տղամարդիկ տարան, իսկ փոքր քույրս, փոքր քույրս…թունավորվեց կամ էլ սովամահ եղավ երեկ,- այդտեղ ես չկարողացա զսպել արցունքներս:
-Գեղա՞մ, ու՞ր կորար,- հեռվից մի ուրիշ ձիու վրա նստած գոռաց Գեղամին բավականին նման մի պապիկ:
-Դու գնա, պապ, կգամ էլի՜…
Գեղամի հայրն ուսերը թոթվեց
ու թամբեց ձին: Գեղամը իջավ ձիու վրայից, ջերմ ժպիտով նայեց ինձ ու մեկնեց ձեռքը.
-Մոռացանք ծանոթանալ, անունս Գեղամ է։
-Անունս Վահե է, ազգանունս էլ Վիրաբյան:
-Ազգանունդ այդքան էլ էական չէ, տղաս: Ասում ես, բան չես կերե՞լ:
Նա բաց արեց ուսապարկն ու միջից բրդուճներով լի տոպրակ հանեց:
-Հերի՞ք է,- մեղմ ժպիտով ասաց նա: Ես գլխով տմբտմբացրեցի ու անմիջապես սկսեցի խժռել բրդուճները:
Գեղամը նայում էր ինձ ու համբերատար սպասում, որ բերանս դատարկվի:
-Շնորհակալ եմ,- վերջին պատառը կուլ տալով ասացի ես:
-Երևան ես գնում, հա՞:
-Հա, բայց ճամփան չգիտեմ, ցուցանակների հույսին եմ:
-Նստի՛ր,- ձիու մազափունջը շոյելով ասաց նա: Հասկացա, որ այս պահին դժվար թե ավելի լավ տարբերակ լիներ Երևան հասնելու: Գեղամի օգնությամբ թռա ձիու մեջքին ու ժամեր շարունակ վայելում էի արագությունից դեմքիս հպվող քամին ու հիանում տարածքով:
-Կարո՞ղ է ծարավ ես, մոտենում ենք մի աղբյուրի:
-Հա՜,- տենչանքով պատասխանեցի ես: Ահագին նստեցինք աղբյուրի մոտ ու զրուցեցինք:
Գեղամն իր մանկության պատմություններն էր հիշել, երբ իմ տարիքին էր:
Նստեցինք ձիու վրա ու շարունակեցինք ճանապարհը: Շուտով արդեն քաղաքի աղմուկն էր փոխարինում քամու սվսվոցին: Թեկուզ և մարդիկ ուշադիր նայում էին մեր ձիուն, որ մայթերով քայլում էր. ես ուրախ էի:
-Հիմա քեզ ու՞ր տանեմ, Վահե ջան:
-Իսկ ու՞ր կարող եմ գնալ:
-Ծանոթ, բարեկամ չունե՞ս, որ Երևանում են բնակվում:
-Հըը՜ն,- գլուխս տարուբերելով ասացի ես: Մի քանի րոպե մտորելուց հետո Գեղամը անսպասելի թամբեց ձին:
-Ու՞ր ես տանում:
-Ուրիշ ելք չունես, մանկատուն:
Ես հոգոց հանեցի, սակայն գիտակցում էի, որ կամ պետք է դրսում մնամ, կամ էլ այնտեղ, որտեղ որ Գեղամն էր տանում:
Մանկատան մուտքի մոտ, հրաժեշտից առաջ, Գեղամը հարցեր էր տալիս, ասես ավելի լավ ինձ ճանաչելու համար:
-Որոշե՞լ ես, թե ի՞նչ ես դառնալու:
-Հայրենիքի պաշտպան` հորս ու եղբորս նման,- հպարտ պատասխանեցի ես:
Գեղամը տարավ ինձ մանկատուն, ինչ-որ բաներ քրթմնջաց աշխատակցի ականջին: Գրկեց ինձ ու փսփսաց.
-Ես դեռ կգամ քոհ ետևից, ապագա զինվոր:
Մանկատնից դուրս գալուց հետո էլ ես դեռ սպասում եմ Գեղամին, որ կյանիքս ամենաբարդ շրջանում փրկչի կերպարով հայնվեց իմ կյանքում: Իսկ ես այդ չարաբաստիկ պատերազմի պատճառով կորցրեցի ոչ միայն տունս, այլև ծնողներիս, կրտսեր քրոջս ու ավագ եղբորս, որոնք նույնպես հայրենիքիս մի մասն էին…
Սոնա ԼևոնյանԱրաբկիրի Հայորդյաց Տան Լրագրության դասարան
